هر کسب‌وکاری که کالا می‌خرد و می‌فروشد، باید تصمیم بگیرد موجودی و بهای تمامشدهٔ کالا را چطور در حساب‌ها نگه دارد. دو روش اصلی وجود دارد: موجودی ادواری و موجودی دائمی. انتخاب بین این دو تعیین می‌کند سود هر ماه را کی و با چه دقتی می‌بینید.
فهرست مطالب
روش ادواری
در روش ادواری، خریدها در طول دوره در حساب «خرید» جمع می‌شوند و فروش‌ها هم فقط درآمد را ثبت می‌کنند؛ هیچ سندی برای خروج کالا از انبار زده نمی‌شود. پایان دوره، انبار شمرده میشود و بهای تمام‌شده با این فرمول حساب میشود:
بهای تمام‌شده = موجودی اول دوره + خرید دوره − موجودی پایان دوره
مزیت: ساده است و در طول دوره کار کمی می‌خواهد.
ایرادها:
- تا پایان دوره، سود واقعی معلوم نیست.
- کسری انبار (سرقت، ضایعات، اشتباه) در بهای تمام‌شده پنهان میشود.
- سود به تفکیک کالا یا فاکتور در دسترس نیست.
روش دائمی
در روش دائمی، هر حرکت کالا همان لحظه در حساب‌ها ثبت میشود. خرید به حساب موجودی کالا میرود و هر فروش، علاوه بر درآمد، یک سند بهای تمام‌شده هم دارد:
| حساب | بدهکار | بستانکار |
|---|---|---|
| بهای تمامشدهٔ کالای فروش‌رفته | ✓ | |
| موجودی کالا | ✓ |
مزیت‌ها:
- سود هر روز، هر فاکتور و هر کالا در لحظه معلوم است.
- ماندهٔ حساب موجودی کالا همیشه با موجودی انبار برابر است.
- انبارگردانی، کسری و اضافی را جدا و آشکار نشان می‌دهد.
ایراد: به نرم‌افزاری نیاز دارد که هر حرکت را خودکار ثبت کند؛ دستی تقریباً ناممکن است.
مقایسه
| معیار | ادواری | دائمی |
|---|---|---|
| زمان دانستن سود | پایان دوره | هر لحظه |
| سود به تفکیک کالا | ندارد | دارد |
| شناسایی کسری انبار | پنهان | آشکار |
| حجم ثبت | کم | زیاد (با نرم‌افزار خودکار) |
| حساب خرید | دارد | خرید مستقیم به موجودی |
مثال: کسری پنهان
فروشگاهی ماندهٔ اول دوره ۱۰۰، خرید ۵۰۰ و موجودی شمارش‌شدهٔ پایان دوره ۱۵۰ میلیون تومان دارد. در روش ادواری بهای تمام‌شده ۴۵۰ میلیون است. ولی اگر بهای واقعی کالاهای فروخته‌شده ۴۳۰ میلیون بوده باشد، ۲۰ میلیون کسری انبار درون بهای تمام‌شده پنهان شده و هیچ‌کس نمی‌فهمد.
در روش دائمی، دفاتر بهای تمام‌شده را ۴۳۰ و موجودی دفتری را ۱۷۰ میلیون نشان می‌دهند. انبارگردانی ۱۵۰ میلیون می‌شمارد و سند تعدیل ۲۰ میلیون کسری را جدا ثبت می‌کند. حالا می‌دانید مشکلی هست و باید دنبالش بگردید.
کدام را انتخاب کنیم؟
- روش ادواری: فقط برای کسب‌وکار خیلی کوچکی که نرم‌افزار ندارد و سود را سالانه می‌سنجد.
- روش دائمی: برای هر کسب‌وکاری که نرم‌افزار حسابداری با انبار یکپارچه دارد. امروز این عملاً روش پیش‌فرض است.
روش دائمی هم انبارگردانی می‌خواهد
موجودی دائمی جای شمارش انبار را نمی‌گیرد. شمارش دوره‌ای لازم است تا دفاتر با واقعیت تطبیق داده شوند؛ فقط فرقش این است که حالا اختلاف را می‌بینید.
پرسش‌های رایج
در روش دائمی بهای کالا چطور تعیین میشود؟
با یکی از روشهای ارزیابی، مثل میانگین موزون یا اولین صادره از اولین وارده. در بیشتر نرمافزارهای ایرانی میانگین موزون رایج است.
آیا میشود وسط سال از ادواری به دائمی رفت؟
بهتر است در ابتدای سال مالی و با یک انبارگردانی کامل انجام شود تا مانده‌های اول دوره درست باشند.
خرید خدمات هم در موجودی میرود؟
خیر. خدمات موجودی ندارند و هزینه یا بخشی از بهای تمامشدهٔ محصولاند.
جمع‌بندی
روش ادواری بهای تمام‌شده را فقط پایان دوره و با شمارش انبار حساب می‌کند و کسری را پنهان می‌کند. روش دائمی هر حرکت را لحظه‌ای ثبت می‌کند، سود هر فاکتور را نشان می‌دهد و کسری انبار را آشکار می‌کند.
پلاس حسابداری موجودی را به روش دائمی با میانگین موزون نگه می‌دارد: خرید به موجودی کالا میرود، هر فروش سند بهای تمام‌شده دارد و انبارگردانی کسری و اضافی را جدا ثبت می‌کند. بیشتر در انبار و انبارگردانی.