تراز آزمایشی گزارشی است که همهٔ حساب‌ها را با جمع گردش بدهکار، جمع گردش بستانکار و ماندهٔ هر کدام کنار هم نشان میدهد. اسمش «آزمایشی» است چون قبل از تهیهٔ صورت‌های مالی، درستی ثبت‌ها را آزمایش میکند. اگر حسابداری دوطرفه درست انجام شده باشد، جمع کل ستون بدهکار با جمع کل ستون بستانکار برابر است.
فهرست مطالب
ستون‌های تراز آزمایشی
تراز آزمایشی معمولاً چهار یا شش ستون دارد:
| ستون | معنی |
|---|---|
| کد و نام حساب | کل، معین یا تفصیلی |
| گردش بدهکار | جمع مبالغ بدهکار در بازه |
| گردش بستانکار | جمع مبالغ بستانکار در بازه |
| ماندهٔ بدهکار | اگر گردش بدهکار بیشتر باشد |
| ماندهٔ بستانکار | اگر گردش بستانکار بیشتر باشد |
بعضی ترازها ستون «ماندهٔ اول دوره» را هم دارند تا گردش دوره از ماندهٔ قبلی جدا دیده شود.
تراز آزمایشی چه چیزی را نشان میدهد؟
برابری دو طرف
اولین چیزی که نگاه می‌کنید جمع کل است. در یک نرم‌افزار حسابداری که اجازهٔ ثبت سند نابرابر نمی‌دهد، این دو همیشه برابرند. ولی در دفاتر دستی یا اکسل، نابرابری یعنی جایی سندی ناقص ثبت شده.
ماندهٔ خلاف ماهیت
این مهم‌ترین کاربرد روزمره است. هر حساب ماهیتی دارد: صندوق باید بدهکار باشد، بستانکاران تجاری بستانکار. اگر صندوق ماندهٔ بستانکار نشان دهد، یعنی بیش از موجودی‌اش از آن پرداخت ثبت شده؛ احتمالاً دریافتی ثبت نشده یا پرداختی دو بار ثبت شده.
حساب‌های واسط پر
حساب‌هایی مثل «تراز افتتاحیه» یا «حساب‌های در جریان» باید در نهایت صفر شوند. اگر ماه‌ها مانده دارند، جایی کار نیمه‌تمام مانده.
عددهای غیرعادی
هزینهٔ حمل این ماه سه برابر ماه قبل است؟ ماندهٔ یک مشتری از سقف اعتبارش گذشته؟ تراز آزمایشی جای خوبی برای دیدن این ناهنجاری‌هاست.
تراز برابر یعنی دفاتر درست است؟
نه لزوماً. برابری دو طرف فقط می‌گوید هر سند دوطرفه ثبت شده. این اشتباه‌ها را تراز آزمایشی پیدا نمی‌کند:
- ثبت در حساب اشتباه، مثلاً هزینهٔ اجاره در حساب حمل
- ثبت دوبارهٔ یک سند کامل
- جا انداختن کامل یک رویداد
- مبلغ اشتباه که در هر دو طرف یکسان وارد شده
برای همین تراز آزمایشی را با مغایرت‌گیری بانکی، شمارش صندوق و انبارگردانی تکمیل کنید.
یک روال ماهانهٔ ساده
- تراز آزمایشی سطح کل را بگیرید و جمع‌ها را ببینید.
- حساب‌هایی را که ماندهٔ خلاف ماهیت دارند علامت بزنید.
- ماندهٔ بانک را با صورتحساب بانک و ماندهٔ صندوق را با شمارش واقعی مقایسه کنید.
- ماندهٔ موجودی کالا را با گزارش ارزش موجودی انبار مقایسه کنید.
- برای حساب‌های مشکوک، دفتر حساب (گردش سطر به سطر) را باز کنید.
- اشتباه‌ها را اصلاح و اسناد ماه را قطعی کنید.
تراز آزمایشی و صورت‌های مالی
صورت سود و زیان از حساب‌های درآمد و هزینهٔ تراز ساخته می‌شود و ترازنامه از حساب‌های دارایی، بدهی و سرمایه. اگر تراز آزمایشی درست نباشد، هیچ‌کدام درست نخواهند بود. پس هر گزارش مالی دقیق از یک تراز آزمایشی تمیز شروع می‌شود.
پرسش‌های رایج
تراز دو ستونی، چهار ستونی و شش ستونی چه فرقی دارند؟
دو ستونی فقط ماندهٔ بدهکار و بستانکار را نشان میدهد؛ چهار ستونی گردش بدهکار و بستانکار و مانده را؛ و شش ستونی ماندهٔ ابتدای دوره را هم اضافه میکند. برای بررسی ماهانه، چهار ستونی معمولاً کافی است.
تراز آزمایشی را در چه سطحی بگیریم؟
سطح کل برای نگاه سریع به تصویر کلی، و سطح معین یا تفصیلی وقتی عددی غیرعادی دیدید و می‌خواهید علتش را پیدا کنید.
اگر جمع بدهکار و بستانکار برابر نبود؟
در نرمافزاری که فقط سند تراز را میپذیرد این اتفاق نمیافتد. در دفاتر دستی، دنبال سند ناتراز، خطای جمع یا سطری بگردید که در انتقال به دفتر کل جا افتاده است.
جمع‌بندی
تراز آزمایشی فهرست همهٔ حساب‌ها با گردش و مانده است. برابری دو طرف اولین کنترل است، ولی ارزش واقعی‌اش در پیدا کردن مانده‌های خلاف ماهیت، حساب‌های واسط پر و عددهای غیرعادی است. ماهی یک بار نگاهش کنید، قبل از اینکه اشتباه‌ها روی هم انباشته شوند.
در پلاس حسابداری تراز آزمایشی مستقیم از اسناد ساخته می‌شود و گزارش «دفتر حساب» گردش هر حساب را سطر به سطر با ماندهٔ تجمعی نشان میدهد تا ریشهٔ هر عدد مشکوک را پیدا کنید. بیشتر در حسابداری و اسناد خودکار.
مطالب مرتبط
- صورت سود و زیان را چطور بخوانیم
- ترازنامه به زبان ساده: دارایی، بدهی و سرمایه
- سند افتتاحیه و اختتامیه: شروع و پایان سال مالی